گیلکی کلمات

 

 

 

د :

 

دست کلا = دست زدن

 

دگردی = پیچیدن

 

درجک = پنجره

 

دکان پیشان = جلوی مغازه

 

دار = درخت

 

دق درده = دق مرگ شدن

 

دئن = دیدن

دئوجیم = انتخاب احسن

دائی دختر = دختر دایی

دائی زن = زن دایی

دار = درخت

دار توک زنه = دارکوب

داز = داس

داغولگی = جر زدن

دانسته بو = با علم و اگاهی

دبستن = بستن

دپرکانئن = از خواب پراندن

دپلکستن = خیس شدن ممتد

دچوک = چسبیده

دچوکانئن = چسباندن

دُخان = طنین

دخادن = فراخواندن

درار = نمک سبز

درزه = چاک

دساب لگن = آفتابه لگن

دساسین = دستمالی

دساموج = دست آموز

دسانئن = خیساندن

دس چو = چوب دستی

دسدسی = مفت و مسلم

دسکل = هل دادن

دشادن = روپوش گذاشتن

دشکنئن = شکستن چیزی مثل تخم مرغ

دگرا = تلو تلو

دمبول = دمل

دمختن = لگد کردن

دمردن = غرق شدن

دواج = لحاف

دوار = گذر

دوارستن = گذرکردن

دوانئن = دواندن

دوشاب = شیره انگور

ذوشتن = دوشیدن

دیم = چهره

دیم پر = سروصورت

دیهاتی خانه = خانه روستایی

 

 

 

ر :

 

رواق = رایج شدن

 

روخان = رودخانه

 

ر = پسر

راب = کرم حلزون

راب ایشکن = پرنده ای حلزون خوار

رادکفتن = به راه افتادن

رادوار = رهگذر

راروخان = راه آبی

راست َ گودن = بلند کردن

راسر = سرراه

رافا = منتظر

رجا = جدول آب

رج دام = دام اصلی

رچ = ردپا

رچ اوسادن = رد گیری

رچ زن = ردشناس

رخشن = ریشخند

رزدار = درخت انگور

رزین = لاستیک

رسئن = رسیدن

رسانئن = رساندن

رمانئن = رماندن

روبار = رودبار ، روی بار

روت = لجن

روخان = رودخانه

روشناس = معروف

 

 

 

ز - ذ :

 

زاما = داماد

 

زواله = سر ظهر

 

زیر گلوزن = گردنبند

 

زء خرشه = اولین شیرگاو پس از زایش

زَئله = زهره

زِئن = زدن

زاک = بچه ، فرزند

زاما = داماد

زانوغاب = کاسه زانو

زبیل = زنبیل

زای = بچه

زپه = شکوفه

زردگوش = حرف نشنو

زردی = یرقان

زکزای = برو بچه

زلزله = جیرجیرک

زمات = زمان

زن پئر = پدر زن

زنمار = مادر زن

زواله = آفتاب نیمروز

زور بَ دهاد = خداقوت ، درود ، به جای سلام علیکم می آوردند

زهر = اسهال

زهله = زهره

زیزا = زبون

 

شرق گیلان ......................................................

 

 

حرف د:

 

درمون:درمان

 

دوباره:حذف علفهای هرزرشدکرده درحاشیه نهال برنج.

 

دوماغ:دماغ،بینی.

 

دم لسکن(به ضم دال-سکون میم-فتح لام-سکون سین وفتح کاف):پرنده مهاجردم جنبانک که مکرراًدم خودرابه حرکت های منظم وارتعاشی می جنباندورنگ های خاکستری کم رنگ ونیزسبزکم رنگش دراملش مشاهده شده است.احتمالاًنژاداصیل ژاپنی داشته وسینمای ژاپن به همین نام یک فیلم سینمایی جذاب ساخته که مدتها پیش ازسیمای جمهوری اسلامی ایران پخش شده است.بازی کردن این پرنده زیباروبروی آیینه وشیشه دیدنی وجذاب است.

 

دیکون:دکان،مغازه.

 

دوشک(به فتح شین):تشک.

 

دومله خله(به فتح میم ولام-خاءولام):دوقلو.

 

درگم(به فتح دال-سکون راء وفتح گاف):فلفل سیاه.

 

دره(به فتح دال وراء):اره کوچک،نوعی وسیله برنده شبیه داس که جهت برداشت محصول برنج استفاده می شود.

 

دپرکس(به فتح دال وپ-سکون راء وفتح کاف):حین خواب پریدن،وحشت کردن حین خواب که مخصوصاًدرموردکودکان درگویش گیلکی املشی مصداق دارد.

 

دیه(باهجی تلفظ؛دی یه به کسریای دوم):دیگه.تکیه کلام نام آشنای ویژه روستای پرجمعیت کیاکلایه املش.

 

دوخوسه(به کسر سین):قایم باشک بازی.

 

دوخوته(به کسرتاء):قایم شده.

 

دال:لاغر.

 

درازبوک:کنایه ازخوک.

 

دومه(برفتح میم):دسته.

 

دیم پیش:دمرخوابیدن.

 

دیم:صورت.

 

دیم هیته(به فتح هاء وسکون یاء):درنظرگرفته است،مدنظردارد.

 

دامون:جنگل.

 

دوآرد:نوعی قیچی برای تراشیدن پشم گوسفندان.ازآنجاکه بعضاًدرکوتاه کردن موی افراد،آرایشگران بابی نظمی اقدام می کردندنیزجهت تمسخرفردوآرایشگرش می گفتند؛«فلانی خومو دواردبزه یعنی فلان شخص موهای سرش را-دوآرد-زده است».

 

ده مرده:وسیله ای چوبی به شکلTانگلیسی که جهت آماده کردن بسترمزارع برنج برای کشاورزی بکارمی رودوازآنجاکه برای حرکت دادن این چوب بواقع کارگرآن می بایست قدرتی به اندازه (ده)10مردداشته باشدتابتواندکارموردنظررادرمزرعه برنج(بیجار-بجار)انجام دهد.

 

داراکولا:حشره ای ریزکمی بزرگترازمورچه که ازقدیم درمزارع برنج درزمان برداشت محصول تخمگذاری کرده رشدمی نمایدوبمحض احساس خطر،سمی سوزاننده رابرروی بدن شخص باقی می گذاردکه علاوه برایجادسوزش شدیدباآثارفیزیکی دردناک،حساسیت پوستی طولانی مدتی را نصیب شخص می نماید.

 

دست کیل:اصطلاحی درکارکشاورزی مثلاًبرنجکاری.به عنوان مثال وقتی چندکارگر(زن یامرد)حین نشاء برنج ویابرداشت محصول برنج هرکدام بخشی اززمین زیردست خودرا بخش بندی کرده به شکل مستطیل یا مربع انتخاب نموده ودرهمان محدوده کارش راانجام می داد.به این قسمت ازبخش منتخب رااصطلاحاًدست کیل می گفتند.

 

دخل(بروزن فتح):دانه غیرقابل مصرف وزایدموجودربرنج مصرفی خانواروبه رنگی غیرازرنگ سفیدبرنج مثلاًزردرنگ.

 

دربوشو:مترادف بپرس.

 

دوندون فشون:جشن دندونک نوزادان.

 

ده نی یشک(یشک بروزن رشک):آفت دهان.گرمی.

 

دوو دووله(بروزن فیلوله):مجرای ادراربچه دردرون گهواره.

 

ده ایسن:چندلح

 

حرف ذ:

 

ذلخ هه زه(ذلخ بر وزن فتح-به فتخ زاء):دست یخ زده حین فصل سرد سال را گویند.

 

ذلخ بر وزن فتح:سخت،کنایه ازغیرقابل انعطاف دررفتار.

 

 

حرف ر:

 

رابشکن(به فتح وکسرباءوفتح کاف):شبیه گبربدون نوک تیزوبرخلاف گبربربالای شاخه های درختان وکف زمین توامان می نشیند.گوشت بسیارخوشمزه ای دارد.ازپرندگان مهاجرفصلی محسوب می گردد.

 

رون:ران.

 

روه(بروزن شبح):گل ولای.

 

روخونه:رودخانه.

 

روخونه لگ:کناررودخانه،لب رودخانه.

 

ریوده(بروزن بوده):روده.

 

ری یو:نوعی ماشین بارکش که درواقع بازمانده خودروهای عراقی باقیمانده ازدوران 8سال جنگ تحمیلی بوده که عمدتاًساخته شده کشورآلمان بوده که ازسالیان قبل ازپیروزی انقلاب درمناطق ییلاقی ونیزصعب العبور شهرستان املش جهت حمل بار،مسافرونیزمصالح ساختمانی بکارگرفته می شود.نوع مسافرتی ری یو اصلاً بارکش اتوماتیک نداشته وبدان «دوج بر وزن ذوق» نیز گفته می شود.

 

روغن بوپوته تراکم:نوعی روغن که درقدیم مصارفی گسترده بالاخص دارویی دربین مردم منطقه داشته است.

 

رزین گولوش:کفش مرسو شده بعدازچمیش که ازجنس لاستیک هم جنس تیوپ ماشین ساخته می شود.

 

رقصی(به کسرراء وفتح قاف):رقاصی.

 

 

حرف ز:

 

زرمه لیکوی(لیکی):راسو،حیوانی بدقیافه وخونخوارکه ازوی به عنوان قاتل مرغ وجوجه یادمی کنندزیراشب هنگام باورود به لانه مرغ وجوجه،بامهارت خاصی خون آنهارامکیده ونابودشان می کند.

 

زیرپیرن(به فتح راء دوم):زیرپیراهن.

 

زرچوبه:زردچوبه.

 

زمین لرز:زلزله.درلهجه گیلکی املشی کنایه ازبچه بسیارشیطان وبیش فعال بازیگوش.

 

زک(به فتح زاء):مایع لزج وهرچیزی مثل مایع لزج.نظیرمایع لزج گردوی نارس یامایع لزج دورچشمان حین بیدارشدن ازخواب یا ناشی ازناراحتی چشم.

 

زلزله(به کسرهردوزاء):جیرجیرک که درتمام فصل تابستان باچسبیدن به درختان یکسره آوازخوانی می کند.

 

زردک:هویج.

 

زنکه(به فتح زاء-نون وکاف):زن شوهردار.گاهی نیزکنایه ازمردزن صفت می باشد.

 

زرنبود:کوفت،کوفتی.

 

زنگول اوو:آب بدمزه.آب بی مزه.

 

زهک(به فتح زاءوهاء):بچه،طفل.

 

زبیل:زنبیل.

 

زن مار:مادرزن.

 

زن پیر(به کسرپ وفته یاء):پدرزن.

 

زم زمارون:زمارون(همان مادرزن می باشد):مراسمی آیینی ونمادین ازدعوت داماد(وبندرت خانواده اش)توسط مادرزن که درسالیان گذشته به شکل مجلل وسنتی برگزارمی شده وهم اکنون به فراموشی سپرده شده است.

 

زولو:زالو.

 

زلیک(به فتح زا)ء.هرمحصول نارسیده درختی نظیر؛گردو،فندق و...

 

زیفلینگ:کلیددریادروازه.

 

زونونه:کارگران زن که برای مراحل کارکشاورزی برنج کاری شامل؛نشاء-وجین-دوباره و...دعوت به همکاری می گردند.